Ο ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Ο ΠΑΤΡΙΩΤIΣΜΟΣ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΚΩΣΤΗ ΠΑΛΑΜΑ

ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΣ-ΠΑΤΡΙΩΤΙΣΜΟΣ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟΝ  ΠΑΛΑΜΑ

 Με τη σκέψη να γράψω για τον Κωστή Παλαμά, εγώ, ένας ταπεινός άνθρωπος, μπροστά στη μεγάλη μορφή της ποίησης και της λογοτεχνίας, αισθάνομαι πραγματικά μικρός έχοντας γράψει γι’ αυτόν άλλοι μεγάλοι και σπουδαίοι Έλληνες.

«Βοσκοί, στη μάντρα της Πολιτείας οι λύκοι! Οι λύκοι!
 Στα όπλα, Ακρίτες! Μακριά και οι φαύλοι και οι περιττοί,
 καλαμαράδες και δημοκόποι και μπολσεβίκοι,
 για λόγους άδειους ἢ για του ολέθρου τα έργα βαλτοί.»

Αμέσως αμέσως, οι πρώτες λέξεις είναι ότι υπήρξε, υπάρχει και θα υπάρχει ένα μεγαθήριο πολιτιστικής και εθνικιστικής κληρονομιάς, οραματιστής και διαφωτιστής  πολλών Ελλήνων. Ο Παλαμάς ήταν μορφή και προσωπικότητα ποικιλόμορφη σε έκφραση, με εθνική συνείδηση, και όχι ενός εθνιστή ή ενός πρόσκαιρου πατριώτη ή ψευτοδιανοούμενου για ιδιοεξυπηρετικούς λόγους. Εκδήλωνε απερίφραστα τον πατριωτισμό του με υψηλό αίσθημα και λαχτάρα για τη θεμελίωση μιας ανώτερης και δοξασμένης Ελλάδας μέσα απ’ τον ίδιο της τον πολιτισμό και τον ανθρωπισμό. Ο πατριωτισμός του Παλαμά είναι η συνάφεια του εθνικιστή μέσα απ’ τη λειτουργία του ενστίκτου του. Ελπίδα του και πεποίθηση του ότι ο ελληνικός λαός στο εγγύς μέλλον θα λάβει μόρφωση για την πνευματική του προίκα.

 «Πολεμάς να στυλώσεις κυβερνήτη με τα καράβια και τα φουσάτα της πολιτείας το σαλεμένο σπίτι. Του κάκου ιδρώνεις, έμπα σε άλλη στράτα: Το νου μας πρώτα στύλωσε και χτίσε, και πρώτα απ’ όλα, αλφαβητάρι κράτα… Δάσκαλος γίνε, αλήθεια αν ήρωας είσαι. Σε μια Βαβέλ δεμένους μας κρατάνε κακά στοιχεία. Το μάγεμά τους λύσε. Και στα χείλια οι καρδιές μας πάλι ας πάνε. Σύμμετρα υψώσου πύργε της ζωής. Τρανοί κι αν είναι οι τάφοι, τάφοι θα ‘ναι. Στον ήλιο τόπο θέλουμε και εμείς.»

 Με αυτούς τους στίχους, ο ποιητής πιστεύει πως η ελευθερία, η δικαιοσύνη, η αδελφοσύνη είναι μια εσωτερική ανάσταση που θα φέρει και την αναγέννηση του γένους μέσα απ’ τη Μεγάλη Ιδέα. Όλο αυτό το έργο του Παλαμά εσωκλείει Ελλάδα και είναι η πηγή της έμπνευσής του μέσα απ’ την εθνικιστική του ιδεολογία.

   Κατηγορήθηκε για πατριωτικό σωβινισμό και είναι ένας λόγος που το 1928 και, ενώ είχε προταθεί για βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας, δεν του δόθηκε.

 Ο ίδιος αποκαλεί τον εαυτό του «πρωτεϊκό» από την μυθική θεότητα της θάλασσας, τον Πρωτέα, που άλλαζε συνεχώς μορφές. Και αυτό το επισημαίνω διότι παρατηρούνται αντιφάσεις, ανακλήσεις, παλινωδίες στα γραπτά του, παρασυρόμενος από πολλά ρεύματα της εποχής και όχι μόνο. Η γραφή του συνήθως τραχιά, με ελαφρούς λυρισμούς, αλλά με έντονη τη διανόηση.

«Έχω τη συνείδηση πως ένας δεν είμαι. Είμαι όχι με το αλλά με τα εγώ μου η μία πλατωσιά. Έχω μέσα μου και ευρύχωρα χωρίσματα, για να φιλοξενώ κάθε λογής ιδέες και να τα ‘χω πάντα καλά με κάποιες και με πολλές από ‘κείνες.»

 Γεγονός είναι ότι ο Παλαμάς χρειάζεται προπαιδεία, προάσκηση για να τον πλησιάσει ο αναγνώστης.

 «Στέκονται οι άνθρωποι πάντα στου λόγου μου αδιάφοροι το άνθος γιατί δεν το ‘χουν οι κήποι τους έτσι σαν τέρας το βλέπουν… μα εγώ δεν θέλω την έγνοια, το κοίταγμα, εγώ των ανθρώπων τούτου και ‘κείνου. Τον άνθρωπο θέλω, τους ανθρώπους όχι…»

 Για μένα ο Παλαμάς ανήκει στους εθνικούς ποιητές, ένας πνευματικός κολοσσός για τον νεοελληνικό πολιτισμό με εμπνευσμένη ψυχή, δυνατή καρδιά και οξύ μυαλό. Δεν είναι απλά ένας ποιητής των σχολικών εορτών (και αναφέρομαι στα δικά μου χρόνια, διότι τώρα είναι ξεχασμένος), αλλά γιατί συνδυάζει μια αδιαμφισβήτητη ελληνικότητα και το γεφύρωμα προς την ευρωπαϊκή και παγκόσμια λογοτεχνία. Ο Παλαμάς είναι ένας παγκόσμιος ποιητής, εθνικιστής και πατριώτης, εμπνευστής των ιδανικών, της ελληνικής κουλτούρας και των ελληνικών γραμμάτων.

 Γράφει ο ποιητής της Ρωμιοσύνης:

«Εμείς δεν γονατίσαμε σκυφτοί τα πόδια να φιλήσουμε του δυνατού σαν τα σκουλήκια που πατεί μας.»

 Στο μεγάλο του έργο «Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου», ο ποιητής με τη μορφή του τσιγγάνου γκρεμίζει τις συμβατικές αντιλήψεις για τον έρωτα, την πατρίδα, την ειδωλολατρία και υψώνει τη θέση του στις ίδιες, αληθινές, ηθικές αξίες. Εδώ θα πρέπει να αναφέρω ότι το 1895 η επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων του ανέθεσε τη συγγραφή του Ολυμπιακού Ύμνου. Ο Παλαμάς τόνιζε ότι ο εθνικισμός είναι μαχητικός προσδιορισμός, είναι στάση και τρόπος ζωής που καταξιώνεται στον άνθρωπο μέσα από τη συνειδητότητα της αποστολής του και μέσα απ’ την καθημερινότητα.

«Ακούστε. Εγώ είμαι  ο γκρεμιστής γιατί είμαι εγώ ο κτίστης, ο διαλεχτός της άρνησης και ο ακριβογιός της πίστης. Και θέλει και το γκρέμισμα νου και καρδιά και χέρι. Στου μίσους τα μεσάνυχτα τρέμει ενός πόθου αστέρι.»

 Κατά τον Παλαμά, ο εθνικισμός ήταν κοινωνικό ζήτημα, ήταν η εξαφάνιση της κρατικής μεροληψίας και ενός αυτονόητου ελληνικού φρονήματος. Η εθνική συνείδηση ως προϊόν της ιστορικής διαδικασίας μέσα απ’ το λαό, προς το έθνος. Αποτέλεσμα αυτών η κοινή καταγωγή, η κοινή ιστορία, η κοινή παιδεία και η πίστη για το κοινωνικό πεπρωμένο.

 Ο Κωστής Παλαμάς για μένα είναι ο πατριάρχης του ελληνικού πνεύματος.

 Θα κλείσω με ένα ποίημα, που στις μέρες μας είναι επίκαιρο όσο ποτέ, ενός άλλου μεγάλου ποιητή:

«Πατρίδα

Μάννα μου Ελλάδα, τι δεν είσαι τώρα

Σαν πρώτα ορθή, ψηλή στεφανωμένη

Με δάφνες, τι δεν είσαι με τα δώρα

Της αθάνατης Νίκης στολισμένη;

Αχ! πότε θάρθη, πότε θάρθη η ώρα

Να ματαστράψει η όψη σου η σβημένη

Και την ερημωμένη σου τη χώρα

Μ’ ελπίδα να φωτίσεις, ω αντρειωμένη;

Πατρίδα μου, σηκώσου. Ας λάμψει πάλι

Στον αιθέρα ψηλά το μέτωπό σου,

Και της Ελευθεριάς θα να προβάλει

Η μέρα και το θείο πρόσωπό σου

θα λάμπει σαν τον ήλιο της. Μεγάλη

Θα γίνεις κι αλλοϊά τότε στον εχτρό σου.»

Λορέντζος Μαβίλης

ΠΕΤΡΟΣ ΤΡΑΝΟΣ